Menel

Antakya'da büyüyen bir mozaikçi için Zeugma'nın adı, bir komşu kentin adı gibidir. Fırat'ın kıyısında, bugünkü Gaziantep'in Nizip ilçesine bağlı Belkıs Mahallesi yakınlarında uzanan bu antik kent, Anadolu'da taşın en güzel konuştuğu yerlerden biri. Bu yazıda Zeugma mozaiklerinin nasıl ortaya çıktığını, sulardan nasıl kurtarıldığını ve bir mozaik sanatçısı olarak bu eserlere baktığımda neler gördüğümü anlatmak istiyorum.

Zeugma nerede, adı ne anlama geliyor?

Zeugma, Fırat Nehri'nin iki yakasına kurulmuş bir kentti. MÖ 300 civarında Büyük İskender'in generallerinden Seleukos I Nikator tarafından kuruldu ve bir süre kurucusunun adıyla Seleukeia olarak anıldı. "Zeugma" adı Yunancada köprü ya da geçit anlamına gelir. Kentin nehir üzerindeki geçiş noktası, ona hem bu adı hem de yüzyıllar boyu sürecek önemini kazandırdı.

Roma döneminde Zeugma, imparatorluğun doğu sınırındaki en önemli kentlerinden biri haline geldi. Ticaretin ve askeri hareketliliğin buluştuğu bu kentte varlıklı aileler, evlerinin tabanlarını mitolojik sahnelerle bezenmiş mozaiklerle döşettirdi. Bugün hayranlıkla baktığımız eserlerin büyük kısmı bu villalardan geliyor.

Barajın gölgesinde bir kurtarma hikayesi

Zeugma'nın bugünkü Belkıs ile aynı yer olduğu 1917'de bilimsel olarak gösterildi. Ancak kentin dünya gündemine oturması, Fırat üzerinde inşa edilen Birecik Barajı ile oldu. Barajın suları yükselmeden önce, 1990'ların sonunda ve özellikle 2000 yazında Türk ve yabancı ekipler zamana karşı yarışan kurtarma kazıları yaptı. Arkeologlar ve restoratörler, su altında kalacak villalardan mozaikleri tek tek kaldırarak güvenli yere taşıdı. Barajın oluşturduğu göl bugün antik kentin bir bölümünü örtüyor.

Bu hikayeyi her düşündüğümde aklıma taşın sabrı geliyor. İki bin yıl toprağın altında bekleyen mozaikler, birkaç haftalık bir yarışla kurtarıldı. Bir mozaik taşı küçücüktür ama bir eserin bütünü, onu korumak için bir araya gelen yüzlerce emeği hak eder.

Zeugma Mozaik Müzesi

Kurtarılan eserler bugün Gaziantep'teki Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergileniyor. 2011'de kapılarını açan müze, dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri olarak kabul ediliyor. Müzede villaların odaları, mozaikler özgün yerlerindeki gibi görülebilsin diye yeniden kurgulanmış. Tabanlarda Dionysos, Poseidon, Okeanos ve Tethys gibi mitolojik figürlerin sahneleri yer alıyor.

Çingene Kızı'nın hikayesi

Zeugma denince akla ilk gelen eser kuşkusuz Çingene Kızı. MS 2. yüzyıla tarihlenen bu taban mozaiği, bir villanın yemek odasını süsleyen büyük bir kompozisyonun parçası. Halk arasındaki adı, figürün dağınık saçlarından ve iri, derin bakışlarından geliyor. Uzmanlar ise figürün Dionysos'a eşlik eden kadınlardan biri olan bir Maenad ya da toprak tanrıçası Gaia olabileceğini düşünüyor.

Bu mozaiğin en etkileyici yanı bakışı. Hangi açıdan bakarsanız bakın, gözleri sizi takip ediyor gibi. Bir mozaikçi olarak bu etkinin sırrını taşların dizilişinde görüyorum. Gözün çevresine yerleştirilen küçük açık ve koyu taşlar, ışığı bir fırçadan bile daha ince yönetiyor. Renk geçişleri o kadar yumuşak ki, yakından bakınca bile tek tek taşları seçmekte zorlanıyorsunuz.

Çingene Kızı'nın hikayesi aynı zamanda bir kayıp hikayesi. Kompozisyonun 12 parçası 1960'larda kaçak kazılarla yurt dışına çıkarıldı ve uzun yıllar ABD'nin Ohio eyaletindeki Bowling Green Eyalet Üniversitesi'nde kaldı. Yıllar süren girişimlerin sonunda bu parçalar Kasım 2018'de Türkiye'ye döndü. 2026'da ise ABD'de tespit edilen 13. panel de iade edildi. Her dönen parça, iki bin yıllık bir bütünün yeniden tamamlanmasına biraz daha yaklaşmak demek.

Bir mozaik sanatçısının gözünden Zeugma

Zeugma mozaiklerine bakarken beni en çok etkileyen şey, ustaların doğadan aldıkları sınırlı bir renk paletiyle ulaştıkları derinlik. Taşın kendi rengini kullanarak gölge, hacim ve hareket yaratmak bugün de mozaiğin en temel ve en zor meselesi.

Kendi atölyemde çalışırken de aynı soruyla karşılaşıyorum: Taşı boyamadan, yalnızca yerini ve yönünü seçerek bir dalgayı nasıl hareket ettiririm? "Zeugma Mozaikleri - Balık" adlı eserimde bu antik geleneğe bir selam vermek istedim. Dalgaların arasında kıvrılan yunusu granit, mermer, traverten ve serpantinle, antik dizime yakın sade bir işçilikle kurdum.

Antakya ve Zeugma, Anadolu mozaik mirasının iki büyük hazinesi. Biri benim memleketim, diğeri onun yakın komşusu. İkisinin de bana öğrettiği şey aynı: Taş, sabırla dinlendiğinde zamanı aşan bir dile dönüşür.

Mozaiğin binlerce yıllık hikayesini merak ediyorsanız Mozaik Nedir? Taşın Binlerce Yıllık Hikayesi yazıma, antik geleneklerden ilham alan eserlerimi görmek isterseniz Eserler sayfasına göz atabilirsiniz.

Mozaiğe yakından bakan birinin aklına çoğu zaman ilk olarak şu soru gelir: Bu renkler boya mı? Benim eserlerimde cevap hayır. Kırmızı da, yeşil de, altın sarısı da taşın kendi rengidir. Doğa bu renkleri milyonlarca yıl boyunca yerin katmanlarında hazırlamış. Bana düşen, onları bulmak, kesmek ve doğru yere yerleştirmek.

Bu yazıda eserlerimde kullandığım doğal taşları, nasıl oluştuklarını ve bir mozaikte neden farklı davrandıklarını anlatıyorum.

Mozaik taşı nedir? Tessera ve doğal taş

Mozaiği oluşturan küçük parçalara tessera denir. Tessera cam, seramik ya da taştan olabilir. Bizans'ın ışıl ışıl duvar mozaiklerinde çoğunlukla renkli cam ve altın varaklı cam kullanılırken, Anadolu'nun Roma dönemi taban mozaiklerinde doğal taş öne çıkar. Ben de bu ikinci geleneğin izinden gidiyor, eserlerimde boyasız doğal taşla çalışıyorum.

Doğal taşın en büyük güzelliği, aynı türün bile iki parçasının birbirinin aynısı olmaması. Bir travertenin içindeki küçük boşluklar, bir mermerin damarları, granitin kristalleri eserin yüzeyine kendi karakterini katar.

Mermer: ışığı içine alan taş

Mermer, kireçtaşının yerin derinliklerinde ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan bir taştır. Beyazdan siyaha, pembeden yeşile kadar çok geniş bir renk yelpazesi vardır. Görece yumuşak olduğu için kesilmesi ve şekillendirilmesi kolaydır, cilalandığında ise ışığı yüzeyinde tutar.

Türkiye mermer açısından çok zengin bir ülke. Afyon'un mermerleri ya da Elazığ'ın koyu kırmızı vişne mermeri eserlerimde yer bulan renkler arasında. Efes Yamaç Evleri - Aslan ve Boğa'da beyaz mermerle Elazığ vişnesini, antik bir sahneyi yeniden kurmak için bir araya getirdim.

Traverten: toprağın sıcak tonları

Traverten, kalsiyumca zengin termal suların bıraktığı tortuların zamanla katılaşmasıyla oluşur. Pamukkale'nin bembeyaz terasları bu oluşumun yaşayan bir örneğidir. Taşın içindeki küçük gözenekler, bir zamanlar orada akan suyun izleridir.

Krem, bej, sarı ve kahverengi tonlarıyla traverten eserlerimin en temel taşlarından biri. Cennetin Hediyesi'nde Muğla ve Denizli'den gelen sarı travertenleri ve Afyon'un kahve travertenini kullandım. Sarı Bereket'te ve başak eserlerimde tarlanın sıcak, altın renkli dokusunda da traverten var.

Granit: sertliğin ve kristalin taşı

Granit, magmanın yerin altında yavaş yavaş soğumasıyla oluşan bir kayaçtır. İçindeki kuvars, feldspat ve mika kristalleri ona benekli, parıltılı bir görünüm verir. Mermerden çok daha serttir. Kesmek emek ister ama aşınmaya karşı son derece dayanıklıdır.

Granitin benekli dokusu bir yüzeye canlılık katmak için çok elverişlidir. Cennetin Hediyesi'nde Hindistan'dan gelen granitin yanında Suriye ve Türkiye'den olgunlaşmamış granitler de yer aldı. Nar Salkım'da narların yuvarlak dokusunu granit, traverten ve mermerin spiral dizilişiyle kurdum.

Bazalt: volkanın koyu sesi

Bazalt, lavın yeryüzüne çıkıp hızla soğumasıyla oluşan koyu renkli, ince taneli bir volkanik taştır. Siyah ve antrasit tonları bir mozaikte zemini derinleştirmek, çizgileri belirginleştirmek ve açık renkleri öne çıkarmak için güçlü bir araçtır.

Başak Demeti'nde başakları koyu bir bazalt zeminin üzerine yerleştirdim. Oniks ve travertenin açık tonları bu karanlığın önünde ışığı topluyor. Başak Halkası'nda ise bazalt, kompozisyonu çevreleyen çemberi oluşturuyor.

Serpantin: yeşilin taşı

Serpantin, adını yılan derisini andıran desenlerinden alan, yeşilin pek çok tonunu taşıyan bir taştır. Koyu zeytin yeşilinden açık su yeşiline uzanan renkleri, doğayı anlatan eserlerde çok değerlidir.

Cennetin Hediyesi'ndeki serpantin Antakya'dan geliyor. Memleketimin toprağından bir parçanın, depremden kurtarılan bu eserin içinde yaşaması benim için ayrı bir anlam taşıyor.

Oniks: ışığı geçiren taş

Taş dünyasında oniks olarak bilinen taş çoğunlukla katman katman çökelmiş kalsitten oluşur. En dikkat çekici özelliği yarı saydam olmasıdır. İnce kesildiğinde ışığı içinden geçirir, bal ve kehribar tonlarıyla parlar. Cennetin Hediyesi'nde İtalya'dan gelen bal rengi oniksi kullandım. Sessiz Keder ve Masumiyet gibi eserlerimde de oniksin bu sıcak ışığı var.

Daha nadir renkler: lapis lazuli ve diğerleri

Bazı renkleri doğada bulmak daha zordur. Mavi bunların başında gelir. Derin mavisiyle lapis lazuli yüzyıllardır en değerli taşlardan biri sayılmış, öğütülerek ultramarin pigmenti yapılmıştır. Hera ve Serinyol'da maviyi lapis lazuliyle verdim. Gelincik I'de ise Hint yeşili ve Türk yeşili taşlarını, gelinciğin kırmızısı için Elazığ vişnesiyle bir araya getirdim.

Bir eserde taşlar nasıl buluşur?

Bir mozaikte taş seçimi yalnızca renk seçimi değildir. Her taşın sertliği, ışığı yansıtma biçimi ve kırıldığında aldığı şekil farklıdır. Yumuşak mermer ince ayrıntılara izin verirken, sert granit ve bazalt daha keskin, daha kararlı çizgiler kurar. Üç boyutlu mozaikte bu farklar daha da önem kazanır, çünkü taşlar yalnızca yan yana değil katman katman da dizilir ve her katman ışığı farklı yakalar.

Cennetin Hediyesi bunun en kapsamlı örneği. Yaklaşık 500.000 taştan oluşan bu eserde Muğla ve Denizli'nin sarı travertenleri, Afyon'un kahve traverteni ve mermeri, Hindistan'ın graniti, Antakya'nın serpantini, İtalya'nın bal rengi oniksi ve Antakya ile Selçuk'tan toplanan doğal zeytin çekirdekleri bir araya geldi. Farklı coğrafyalardan gelen bu taşlar tek bir zeytin ağacında buluştu.

Doğal taş neden zamana dayanır?

Doğal taş mozaiğin en büyük gücü dayanıklılığıdır. Boya solar, kağıt sararır ama taşın rengi taşın kendisidir. Bugün müzelerde hayranlıkla izlediğimiz iki bin yıllık taban mozaikleri bunun en açık kanıtı. Doğru hazırlanmış ve doğru korunan bir taş mozaik, nesiller boyu aynı renkleriyle yaşar.

Her eserimde hangi taşları kullandığımı Eserler sayfasında, eserin ayrıntılarında bulabilirsiniz. Taşın kazandığı üçüncü boyutu merak ediyorsanız Üç Boyutlu Mozaik Nedir? yazıma da göz atabilirsiniz.